ILMIY-PEDAGOGIK MAQOLA

KELAJAGIMIZ BO‘LGAN YOSHLARNI TARBIYALASHDA MUSIQANING TUTGAN O‘RNI

Kojabayev Yulduzboy O‘mirboyevich

Qoraqalpog‘iston Respublikasi Pedagogik mahorat markazining “Metodik xizmat ko‘rsatish bo‘limi” musiqa madaniyati fani metodisti

i Annotatsiya

Mazkur maqolada yosh avlodni har tomonlama barkamol etib tarbiyalash jarayonida musiqaning o‘rni va ahamiyati ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Musiqa san’ati yoshlarning estetik didini shakllantirish, ma’naviy-axloqiy fazilatlarini rivojlantirish, milliy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashda muhim vosita ekani yoritilgan. Shuningdek, musiqa ta’limining psixologik asoslari va amaliy tarbiyaviy imkoniyatlari ochib berilgan.

Kalit so‘zlar:
musiqa tarbiyasi yoshlar tarbiyasi estetik did ma’naviy-axloqiy tarbiya milliy qadriyatlar madaniyat san’at

Kirish

Bugungi globallashuv davrida yosh avlodni ma’naviy barkamol, mustaqil fikrlaydigan va milliy qadriyatlarga sodiq insonlar qilib tarbiyalash dolzarb masalalardan biridir. Yoshlarning dunyoqarashi, didi va hayotga munosabati ko‘p jihatdan ularning qanday muhitda tarbiya topayotganiga bog‘liq.

Shu jarayonda san’at, ayniqsa, musiqa alohida o‘rin tutadi. Musiqa inson qalbiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan, hissiyot va tuyg‘ularni tarbiyalaydigan kuchli vositadir.

Qadimdan buyuk mutafakkirlar musiqaning tarbiyaviy ahamiyatiga alohida e’tibor qaratganlar. Masalan, Abu Nasr Forobiy o‘zining musiqa ilmiga oid qarashlarida musiqaning inson ruhiyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlagan. Demak, musiqani nafaqat san’at turi, balki tarbiya vositasi sifatida ham o‘rganish muhimdir.

Musiqaning yoshlar ruhiyatiga ta’siri

Musiqa insonning ichki kechinmalarini uyg‘otadi, ruhiy holatini o‘zgartiradi va hissiy muvozanatini ta’minlaydi. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, musiqa:

• stressni kamaytiradi;
• xotira va diqqatni rivojlantiradi;
• ijobiy kayfiyatni shakllantiradi;
• ijodiy fikrlashni kuchaytiradi.

Mashhur psixolog Lev Vygotskiy san’atning, jumladan, musiqaning shaxs rivojidagi o‘rnini alohida ta’kidlab, estetik tarbiya tafakkur va hissiyot uyg‘unligini ta’minlashini qayd etgan.

Yoshlar musiqa orqali o‘z his-tuyg‘ularini ifoda etishni, boshqalarning kechinmalarini tushunishni o‘rganadilar. Bu esa ularning empatiya va ijtimoiy moslashuv ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

Musiqa va ma’naviy-axloqiy tarbiya

Musiqa milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘ularini shakllantirishda katta rol o‘ynaydi. Ayniqsa, milliy kuy-qo‘shiqlar, maqomlar va xalq ijodi namunalarini o‘rganish yoshlarni o‘z tarixiga hurmat ruhida tarbiyalaydi.

Masalan, Shashmaqom an’analari yosh avlodga boy ma’naviy merosni yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, O‘zbek milliy maqom san’ati markazi tomonidan amalga oshirilayotgan loyihalar milliy musiqa merosini asrab-avaylash va yoshlar orasida targ‘ib qilishga xizmat qilmoqda.

Musiqa orqali:

• yaxshilik va ezgulik g‘oyalari singdiriladi;
• milliy qadriyatlarga hurmat shakllanadi;
• axloqiy me’yorlar mustahkamlanadi.

Buyuk mutafakkir Abdulla Avloniy tarbiya masalasiga bag‘ishlangan asarlarida san’atning, xususan, musiqaning yoshlar ma’naviyatidagi o‘rnini yuksak baholagan.

Musiqa ta’limining pedagogik ahamiyati

Musiqa darslari nafaqat kuylash yoki musiqa asboblarini chalishni o‘rgatadi, balki:

• jamoada ishlash ko‘nikmasini rivojlantiradi;
• intizom va mas’uliyatni shakllantiradi;
• sahna madaniyatini oshiradi;
• estetik didni tarbiyalaydi.

Maktablarda xor jamoalari, ansambllar va musiqa to‘garaklari yoshlarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etadi. Bu jarayon ularni zararli oqimlar va salbiy ta’sirlardan himoya qilishga ham xizmat qiladi.

Zamonaviy pedagogika musiqa ta’limini interfaol metodlar asosida tashkil etishni tavsiya etadi. Musiqa va boshqa fanlar integratsiyasi orqali dars samaradorligi oshadi. Masalan, tarix darslarida ma’lum davr musiqasi bilan tanishtirish, adabiyot darslarida qo‘shiqlar matnini tahlil qilish yoshlarning bilimini yanada mustahkamlaydi.

Xulosa

Yoshlarni tarbiyalashda musiqa beqiyos ahamiyatga ega. U nafaqat estetik didni shakllantiradi, balki shaxsning ma’naviy, axloqiy va ruhiy kamolotiga xizmat qiladi.

Musiqa orqali yoshlar milliy qadriyatlarni anglaydi, vatanparvarlik tuyg‘ulari mustahkamlanadi va ijodiy salohiyati rivojlanadi.

Kelajak avlodning barkamol bo‘lib yetishishi ko‘p jihatdan ta’lim tizimida musiqaga berilayotgan e’tibor darajasiga bog‘liq. Shu sababli musiqa tarbiyasini yanada takomillashtirish zamon talabi hisoblanadi.

Takliflar

1. Maktablarda musiqa darslari sifatini oshirish va zamonaviy texnologiyalar bilan boyitish.
2. Milliy musiqa merosini o‘rgatishga alohida e’tibor qaratish.
3. Yoshlar uchun bepul musiqa to‘garaklari va studiyalarni ko‘paytirish.
4. Ota-onalar bilan hamkorlikda musiqa tarbiyasini qo‘llab-quvvatlash.
5. Iqtidorli yoshlarni aniqlash va ularni professional ta’lim muassasalariga yo‘naltirish.

Adabiyotlar ro‘yxati

1. Abu Nasr Forobiy. Musiqa ilmi asoslari.
2. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq.
3. Lev Vygotskiy. San’at psixologiyasi.
4. Shashmaqom an’analari bo‘yicha ilmiy manbalar.
5. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim to‘g‘risidagi qonuni va davlat ta’lim standartlari.

Kojabayev Yulduzboy O‘mirboyevich
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Pedagogik mahorat markazi