KIMYO TA’LIMIDA 5E MODELI: O‘QUVCHINI BILIM OLUVCHIDAN TADQIQOTCHIGA AYLANTIRISH

Bugungi ta’lim jarayonida o‘quvchiga ma’lum miqdordagi bilimlarni berishning o‘zi yetarli emas. Zamonaviy maktab o‘quvchisi olgan bilimini amaliy vaziyatlarda qo‘llay olishi, muammoni ko‘ra bilishi, savol qo‘yishi, dalillar asosida fikr yuritishi va mustaqil xulosa chiqarishi zarur.

Ayniqsa, kimyo fani o‘zining tajribaviy va amaliy xususiyati bilan o‘quvchini tadqiqotchilik faoliyatiga jalb qilish uchun katta imkoniyat yaratadi. Kimyoviy hodisani faqat darslikdagi ta’rif orqali o‘rganish o‘rniga uni kuzatish, tajriba orqali tekshirish va natijani izohlash o‘quvchining fanga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.

Ana shunday yondashuvlardan biri — 5E o‘qitish modelidir. Ushbu model BSCS (Biological Sciences Curriculum Study) tomonidan rivojlantirilgan bo‘lib, konstruktivistik va izlanishga asoslangan ta’lim tamoyillariga tayangan holda fan ta’limini tashkil etishga xizmat qiladi. BSCS ma’lumotlariga ko‘ra, model 1980-yillardan boshlab o‘quv dasturlari va o‘qituvchilar malakasini oshirish dasturlarida keng qo‘llanib kelmoqda.

2024-yilda e’lon qilingan tizimli sharh va meta-tahlilda 61 ta randomizatsiyalangan tadqiqot va 156 ta ta’sir ko‘rsatkichi tahlil qilingan bo‘lib, 5E modeli fan ta’limi natijalarida ijobiy ta’sir ko‘rsatgani qayd etilgan.

5E modeli nima?

5E modeli besh bosqichdan tashkil topadi:

E — Engage — Qiziqtirish va jalb etish
E — Explore — Izlanish va tadqiq qilish
E — Explain — Tushuntirish
E — Elaborate — Chuqurlashtirish va qo‘llash
E — Evaluate — Baholash

Ushbu bosqichlar o‘quvchini mavjud bilim va tasavvurlaridan yangi bilimni mustaqil qurish hamda uni yangi vaziyatlarda qo‘llashgacha olib boradigan mantiqiy o‘quv siklini hosil qiladi. (Frontiers)

1. ENGAGE — Qiziqtirish

Darsning birinchi bosqichida asosiy maqsad o‘quvchining qiziqishini uyg‘otish va mavjud bilimlarini faollashtirishdir.

Kimyo darsida o‘qituvchi darhol yangi mavzuning ta’rifini berish o‘rniga o‘quvchiga muammoli savol yoki hodisani taqdim etishi mumkin.

Masalan:

“Nima uchun temir vaqt o‘tishi bilan zanglaydi, ammo oltin deyarli o‘zgarmaydi?”

Yoki:

“Sirka va sodani aralashtirganda nega pufakchalar hosil bo‘ladi?”

Bu bosqichda o‘quvchi hali javobni bilmasligi tabiiy. Muhimi, unda “Nima uchun?”, “Qanday qilib?”, “Buni qanday tekshirish mumkin?” kabi savollar paydo bo‘lishidir.

Shunday qilib, darsning boshlanishidayoq o‘quvchi passiv tinglovchidan faol fikrlovchiga aylanadi.

2. EXPLORE — Izlanish va tadqiq qilish

5E modelining eng muhim bosqichlaridan biri — Explore, ya’ni izlanish bosqichidir.

Bu bosqichda o‘quvchilar kuzatadi, tajriba o‘tkazadi, ma’lumot yig‘adi, taqqoslaydi va o‘z taxminlarini tekshiradi.

O‘qituvchi esa tayyor javobni bermaydi. U o‘quvchilarga yo‘nalish beradi, xavfsizlikni ta’minlaydi va zarur savollar bilan ularning fikrlashini qo‘llab-quvvatlaydi.

Masalan, “Kimyoviy reaksiyalarning belgilari” mavzusida o‘quvchilar:

• gaz ajralishini;
• cho‘kma hosil bo‘lishini;
• rang o‘zgarishini;
• issiqlik yoki yorug‘lik ajralishini

kuzatishi mumkin.

Har bir guruh o‘z kuzatuvlarini jadvalga yozadi.

Bu jarayonda o‘quvchi:

Kuzatadi → Savol beradi → Taxmin qiladi → Tajriba o‘tkazadi → Natijani qayd etadi.

Aynan shu ketma-ketlik o‘quvchini tadqiqotchilik faoliyatiga olib kiradi.

3. EXPLAIN — Tushuntirish

Keyingi bosqichda o‘quvchilar o‘z kuzatuvlari va tajriba natijalarini izohlashga harakat qiladi.

Muhim jihat shundaki, o‘quvchi avval o‘z so‘zlari bilan tushuntiradi, undan keyin o‘qituvchi ilmiy tushuncha va terminlarni kiritadi.

Masalan, o‘quvchi:

“Ikki modda aralashtirilganda pufakchalar paydo bo‘ldi. Demak, yangi modda hosil bo‘lgan bo‘lishi mumkin.”

degan xulosaga keladi.

Shundan keyin o‘qituvchi “kimyoviy reaksiya”, “gaz ajralishi”, “reaksiya belgisi” kabi ilmiy tushunchalarni kiritadi.

Bu yondashuvda o‘qituvchi bilimning yagona manbai emas, balki o‘quvchining o‘zi topgan bilimini ilmiy tushunchaga aylantirishga yordam beruvchi facilitator vazifasini bajaradi. (Frontiers)

4. ELABORATE — Chuqurlashtirish va qo‘llash

O‘quvchi yangi tushunchani o‘zlashtirgach, uni boshqa vaziyatda qo‘llashi kerak.

Bu bosqichda “Agar...” shaklidagi muammoli topshiriqlar, loyiha va STEM vazifalaridan foydalanish ayniqsa samarali.

Masalan:

Muammo:
“Uy sharoitida temir buyumlarning zanglashini qanday sekinlashtirish mumkin?”

O‘quvchilar:

1. zanglash sabablarini aniqlaydi;
2. turli sharoitlarni taqqoslaydi;
3. tajriba rejasini tuzadi;
4. natijalarni qayd etadi;
5. xulosa chiqaradi;
6. zanglashni oldini olish bo‘yicha taklif beradi.

Bu yerda kimyo boshqa fanlar bilan ham integratsiyalashadi.

Kimyo + Biologiya + Ekologiya + Fizika + Informatika = STEM yondashuvi.

5. EVALUATE — Baholash

Baholash 5E modelining faqat oxirgi bosqichi emas. O‘quvchining bilim va faoliyatini baholash butun dars davomida amalga oshirilishi mumkin.

Baholashda faqat “to‘g‘ri/noto‘g‘ri” javob emas, balki o‘quvchining:

• muammoni tushunishi;
• savol qo‘yishi;
• tajriba o‘tkazishi;
• dalil keltirishi;
• guruhda ishlashi;
• xulosa chiqarishi;
• bilimini yangi vaziyatda qo‘llashi

ham hisobga olinadi.

Masalan, dars yakunida o‘quvchiga uchta savol berish mumkin:

1. Bugun nimani bilib oldim?

2. Qaysi tajriba menga eng ko‘p ma’lumot berdi?

3. Men hali qaysi savolga javob topa olmadim?

Oxirgi savol ayniqsa muhim. Chunki haqiqiy tadqiqotchi uchun “Men yana nimani bilishim kerak?” degan savol yangi izlanishning boshlanishidir.

Kimyo darsida 5E modelining amaliy namunasi

Mavzu: Kimyoviy reaksiyalarning belgilari

5E bosqichi	O‘qituvchi faoliyati	O‘quvchi faoliyati
Engage	Muammoli savol beradi	Taxminlarini bildiradi
Explore	Tajriba uchun sharoit yaratadi	Tajriba o‘tkazadi, kuzatadi
Explain	Ilmiy terminlarni aniqlashtiradi	Natijalarni tushuntiradi
Elaborate	Yangi muammo beradi	Bilimini yangi vaziyatda qo‘llaydi
Evaluate	Mezonlar asosida baholaydi	O‘zini va guruhini baholaydi

Tadqiqot topshirig‘i

O‘quvchilarga quyidagi vazifa beriladi:

“Kimyoviy reaksiya sodir bo‘lganini qanday isbotlash mumkin?”

Guruhlar o‘z gipotezasini ishlab chiqadi.

Gipoteza:
“Agar kimyoviy reaksiya sodir bo‘lsa, moddalarning dastlabki xususiyatlaridan farq qiluvchi belgilar kuzatiladi.”

Keyin o‘quvchilar tajriba orqali gipotezani tekshiradi.

Natijada ular shunchaki “kimyoviy reaksiya — bu...” degan ta’rifni yodlamaydi. Aksincha, mazkur tushunchaga tajriba, kuzatuv va dalil asosida keladi.

5E modeli o‘quvchini qanday qilib tadqiqotchiga aylantiradi?

An’anaviy darsda ko‘pincha quyidagi ketma-ketlik kuzatiladi:

O‘qituvchi tushuntiradi → O‘quvchi tinglaydi → O‘quvchi yozadi → O‘quvchi yodlaydi → Nazorat ishi.

5E modelida esa jarayon quyidagicha:

Muammo → Savol → Taxmin → Tajriba → Kuzatuv → Dalil → Tushuntirish → Yangi vaziyat → Xulosa → O‘z-o‘zini baholash.

Shu sababli 5E modelida o‘quvchi bilimning oddiy iste’molchisi emas, balki bilimni faol ravishda quruvchi va tekshiruvchi subyektga aylanadi.

5E modelini STEM bilan integratsiyalash

Kimyo fanida 5E modelidan STEM yondashuvi bilan birgalikda foydalanish yanada katta imkoniyatlar yaratadi.

Masalan, “Suvni tozalash” mavzusida o‘quvchilarga quyidagi muammo beriladi:

“Ifloslangan suvni oddiy va xavfsiz usulda qanday tozalash mumkin?”

O‘quvchilar:

Engage: suv ifloslanishi muammosi bilan tanishadi.

Explore: turli filtr materiallarini sinab ko‘radi.

Explain: filtrlash, adsorbsiya va aralashmalar tushunchalarini izohlaydi.

Elaborate: samaraliroq filtr modelini loyihalashtiradi.

Evaluate: o‘z modelining samaradorligini mezonlar asosida baholaydi.

Bunda o‘quvchi bir vaqtning o‘zida kimyoviy bilim, muhandislik fikrlashi, ijodkorlik, hamkorlik va muammoni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

O‘qituvchining roli qanday o‘zgaradi?

5E modeliga o‘tish o‘qituvchining rolini kamaytirmaydi. Aksincha, uning pedagogik mahoratiga bo‘lgan talabni oshiradi.

O‘qituvchi:

• tayyor javob beruvchi emas;
• o‘quvchini to‘g‘ri savolga olib boruvchi;
• tajriba jarayonini tashkil qiluvchi;
• xavfsizlikni ta’minlovchi;
• o‘quvchi fikrini tinglovchi;
• noto‘g‘ri tasavvurlarni aniqlovchi;
• ilmiy tushunchalarni tizimlashtiruvchi;
• o‘quvchining mustaqil fikrlashini rag‘batlantiruvchi

pedagog-fasilitatorga aylanadi.

Shu jihatdan 5E modeli o‘qituvchidan darsni “tushuntirish” emas, balki o‘quv jarayonini loyihalash mahoratini talab qiladi.

5E modelidan foydalanishda muhim tavsiyalar

5E modelini samarali qo‘llash uchun quyidagi tamoyillarga rioya qilish maqsadga muvofiq:

Birinchidan, Engage bosqichida mavzuni shunchaki e’lon qilmasdan, o‘quvchida savol tug‘dirish kerak.

Ikkinchidan, Explore bosqichida o‘quvchiga mustaqil kuzatish va izlanish uchun imkoniyat berish lozim.

Uchinchidan, Explain bosqichida o‘quvchining fikri tinglanmasdan turib tayyor ta’rifni berishdan saqlanish kerak.

To‘rtinchidan, Elaborate bosqichida olingan bilim yangi vaziyatga ko‘chirilishi lozim.

Beshinchidan, Evaluate bosqichida faqat bilim emas, balki tadqiqotchilik ko‘nikmalari ham baholanishi kerak.

Shuningdek, 5E bosqichlarini har doim bitta 45 daqiqalik darsga majburan sig‘dirish shart emas. Murakkab kimyoviy mavzularda mazkur sikl bir nechta dars davomida izchil tashkil etilishi mumkin.

Xulosa

Kimyo — faqat formulalar, reaksiyalar tenglamalari va ta’riflarni yodlashdan iborat fan emas. U kuzatish, tajriba, dalil, mantiqiy fikrlash va xulosa chiqarishga asoslangan tabiiy fandir.

Shu sababli kimyo ta’limida o‘quvchini “bilim oluvchi”dan “tadqiqotchi”ga aylantirish bugungi kunning muhim vazifalaridan biridir.

5E modeli bu jarayonni tizimli tashkil etish uchun qulay pedagogik vositalardan biridir. Uning besh bosqichi — Engage, Explore, Explain, Elaborate, Evaluate — o‘quvchini muammoni ko‘rishdan boshlab, uni tadqiq qilish, ilmiy tushuntirish va yangi vaziyatlarda qo‘llashgacha olib boradi. Tadqiqotlar ham 5E modelining fan ta’limidagi ijobiy natijalarini ko‘rsatmoqda. (Sage Journals)

Eng muhimi, 5E modelida o‘quvchi darsning “tinglovchisi” emas, asosiy ishtirokchisi bo‘ladi.

Agar biz kimyo darsida:

“Men aytaman — sen yodlaysan”

tamoyilidan

“Sen kuzat — savol ber — tajriba qil — dalil top — tushuntir — xulosa chiqar”

tamoyiliga o‘ta olsak, biz shunchaki bilimli o‘quvchini emas, mustaqil fikrlaydigan, izlanadigan va ilmiy muammoni hal qila oladigan yosh tadqiqotchini tarbiyalaymiz.