ZAMONAVIY PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR
ASOSIDA FIZIKA FANI O‘QITUVCHILARINI QAYTA TAYYORLASH VA MALAKASINI OSHIRISH
Qoraqalpog‘iston Respublikasi pedagogik mahorat markazi metodik xizmat ko‘rsatish bo‘limi fizika-astronomiya fani metodisti Nukus, O‘zbekiston
Ushbu
maqolada fizika fani o‘qituvchilarining zamonaviy pedagogik texnologiyalar
asosida malakasini oshirish va qayta tayyorlash masalalari yoritilgan.
Tadqiqotda so‘rovnoma, intervyu, kuzatuv va amaliy mashg‘ulotlar orqali
o‘qituvchilarning texnologik savodxonligi, zamonaviy metodik yondashuvlarga
tayyorgarligi va mavjud muammolari tahlil qilingan. Maqolada fizika fanini
innovatsion asosda o‘qitish bo‘yicha taklif va tavsiyalar keltirilgan.
В данной статье рассматриваются вопросы повышения
квалификации и переподготовки учителей физики на основе современных педагогических
технологий. В рамках исследования были проанализированы уровень технологической
грамотности, методическая подготовленность и проблемы, с которыми сталкиваются
учителя, с использованием анкетирования, интервью, наблюдения и практических
занятий. В статье представлены предложения и рекомендации по инновационному
обучению физике.
Ключевые слова: физика, педагогические
технологии, квалификация учителей, цифровое обучение, методическая подготовка,
инновационное обучение.
Abstract
This
article explores the issues of professional development and retraining of
physics teachers based on modern pedagogical technologies. The study analyzes
teachers’ technological literacy, readiness for modern methodological
approaches, and existing challenges using surveys, interviews, observations,
and practical training sessions. The article presents recommendations for
innovative teaching of physics.
Keywords: physics, pedagogical technologies,
teacher qualification, digital education, methodological training, innovative
teaching.
XXI
asrda ta’lim tizimida ro‘y berayotgan chuqur islohotlar, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining jadal rivojlanishi, fan va texnika yutuqlarining ta’limga
joriy qilinishi o‘qituvchidan nafaqat o‘z fanidan chuqur bilimga ega bo‘lishni,
balki zamonaviy pedagogik texnologiyalarni samarali qo‘llay olishni ham talab
qilmoqda. Ayniqsa, fizika kabi aniq fanlar o‘qituvchilari uchun bu talablar
yanada dolzarb bo‘lib, ularning uzluksiz ravishda qayta tayyorlanishi va malaka
oshirishi bugungi kunda ta’lim sifatini belgilovchi muhim omillardan biridir.
Zamonaviy
pedagogik texnologiyalar, jumladan, interaktiv dars metodlari, AKT vositalari,
STEM va STEAM yondashuvlari, masalali o‘qitish, gamifikatsiya va projekt
metodlar o‘qituvchining kasbiy mahoratini oshirishda samarali vosita sifatida
qaralmoqda. Shu bois fizika fani o‘qituvchilarining ushbu texnologiyalar
asosida malakasini oshirish masalasi ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb
hisoblanadi [1], [2].
Mazkur
maqolada fizika fani o‘qituvchilarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar
asosida qayta tayyorlashning zamonaviy yondashuvlari, mavjud muammolar va
ularni hal etish yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘qituvchilar
faoliyatini takomillashtirishga xizmat qiluvchi samarali metodik yechimlar ham
ko‘rib chiqiladi.
Ushbu
tadqiqotda fizika fani o‘qituvchilarining pedagogik mahoratini zamonaviy
texnologiyalar asosida rivojlantirishga qaratilgan malaka oshirish
jarayonlarini o‘rganish maqsad qilingan. Tadqiqot quyidagi metodlar asosida
olib borildi [3], [4], [5]:
- Nazariy tahlil metodi – zamonaviy pedagogik
texnologiyalar, o‘qituvchilarning malakasini oshirishga oid ilmiy maqolalar,
davlat dasturlari, normativ hujjatlar, metodik qo‘llanmalar va ilg‘or xorijiy
tajribalar o‘rganilib, tahlil qilindi.
- Empirik metodlar – so‘rovnoma, intervyu va
kuzatuv usullari orqali maktab va akademik litseylarda faoliyat yuritayotgan 45
nafar fizika o‘qituvchisining amaliy faoliyati, metodik yondashuvlari va
texnologiyalarni qo‘llash darajasi o‘rganildi. Respondentlar Qoraqalpog‘iston
Respublikasi hududidagi ta’lim muassasalaridan tanlab olindi.
- Tajriba-sinov ishlari – fizika o‘qituvchilari
uchun qisqa muddatli trening kurslari tashkil etildi. Bu treninglarda raqamli
laboratoriyalar, simulyatsiyalar, onlayn ta’lim platformalari (PhyLab, Phet,
Edmodo, Google Classroom) orqali dars modellarini tuzish, interaktiv metodlarni
amalda qo‘llash bo‘yicha mashg‘ulotlar olib borildi.
- Statistik tahlil – olingan natijalar asosida
o‘qituvchilarning malaka darajasi, texnologiyalarni qo‘llash chastotasi va
samaradorligi bo‘yicha ko‘rsatkichlar SPSS dasturi orqali statistik jihatdan
tahlil qilindi.
Tadqiqot
natijalari fizika fani o‘qituvchilarining zamonaviy pedagogik texnologiyalarni
qo‘llashga tayyorgarligi, malaka darajasi va amaliyotda duch kelayotgan
muammolari haqida quyidagi asosiy xulosalarni berdi: So‘rovnoma natijalariga
ko‘ra, respondent o‘qituvchilarning 68 foizi zamonaviy texnologiyalar, jumladan
raqamli laboratoriyalar, interaktiv metodlar, ta’limiy platformalardan
foydalanishning dolzarbligini tan oldi. Biroq ulardan atigi 34 foizi muntazam
tarzda ushbu texnologiyalarni amalda qo‘llayotganini bildirdi. Kuzatuv va
intervyu natijalariga ko‘ra, texnologiyalarning o‘quv jarayoniga samarali
integratsiyasi ko‘proq yosh o‘qituvchilar tomonidan amalga oshirilmoqda.
Tajribali o‘qituvchilarda esa metodik an’anaviylikning yuqoriligi va texnik
savodxonlikning pastligi kuzatildi. Trening kurslari natijalari tahlili shuni
ko‘rsatdiki, zamonaviy texnologiyalarni qo‘llashga doir qisqa muddatli amaliy
mashg‘ulotlar o‘qituvchilarda yuqori qiziqish uyg‘otadi. 3 haftalik treningdan
so‘ng o‘qituvchilarning 81 foizi o‘z dars modellariga yangi usullarni
kiritganini bildirdi. Statistik tahlil asosida aniqlanishicha, zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llaydigan o‘qituvchilarda o‘quvchilarning fizika faniga
bo‘lgan qiziqishi va fan natijalari (reyting ballari) o‘rtacha 15-20% ga
oshgani qayd etildi.
Asosiy
muammolar sifatida quyidagilar aniqlandi:
-
texnik
vositalarning yetarli emasligi (52% holatda);
-
metodik
ko‘nikma va tayyorgarlikning past darajada bo‘lishi (46%);
-
muntazam
malaka oshirish kurslarining yetishmasligi (39%);
-
zamonaviy
texnologiyalar bo‘yicha metodik qo‘llanmalar va namunaviy dars modellarining
cheklanganligi (44%).
Ushbu
tahlillar fizika fani o‘qituvchilarining pedagogik mahoratini oshirishda
zamonaviy texnologiyalar asosida tuzilgan malaka oshirish tizimining
zarurligini ko‘rsatadi. Shuningdek, bu yo‘nalishda tizimli yondashuv,
o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyasini shakllantirish va amaliy tajriba
almashish mexanizmlarini kuchaytirish lozimligini ta’kidlaydi.
O‘tkazilgan
tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, fizika fani o‘qituvchilarining pedagogik
mahoratini oshirishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar muhim o‘rin tutadi.
Ushbu texnologiyalar o‘qituvchining dars berish uslubini yangilaydi,
o‘quvchilarda fan bo‘yicha mustahkam bilim, amaliy ko‘nikmalar va tanqidiy
fikrlashni rivojlantiradi. Shu bilan birga, amaliyotda mavjud bo‘lgan qator
muammolar - texnik vositalar, metodik bilimlar, tayyor dars modellarining
yetishmasligi - bu jarayonni murakkablashtirmoqda [6].
Tadqiqot
asosida quyidagi xulosalar chiqarildi:
-
Fizika
fani o‘qituvchilarining katta qismi zamonaviy texnologiyalarni qo‘llashga
ijobiy munosabatda, ammo ularni amaliyotga samarali tatbiq etishda muammolarga
duch kelmoqda.
-
Qisqa
muddatli trening va amaliy seminarlar o‘qituvchilarning zamonaviy metodik
yondashuvlarni egallashida samarali vosita hisoblanadi.
-
O‘qituvchilarning
texnologik va metodik tayyorgarligini muntazam va tizimli tarzda rivojlantirish
zarur.
Shu
asosda quyidagi takliflar ilgari suriladi:
-
Fizika
o‘qituvchilari uchun maxsus mo‘ljallangan raqamli kurslar va vebinarlarni joriy
etish (masalan, interaktiv laboratoriyalar, simulyatsiya platformalaridan
foydalanish bo‘yicha).
-
Har
bir viloyat va tuman miqyosida pedagogik innovatsiyalar markazlarini tashkil
qilish, bu markazlar orqali zamonaviy texnologiyalarni o‘rgatish va tajriba
almashuvini yo‘lga qo‘yish.
-
Metodik
qo‘llanma va dars ishlanmalari bankini shakllantirish, ularni onlayn tarzda
o‘qituvchilarga bepul taqdim etish.
-
O‘qituvchilarning
raqamli kompetensiyasini baholovchi milliy tizim yaratish va unga muvofiq
malaka oshirish kurslarini individual tarzda moslashtirish.
-
Fizika
fani bo‘yicha tajribali va innovatsion uslubdagi o‘qituvchilarni
rag‘batlantirish tizimini takomillashtirish (sertifikatlar, moddiy rag‘bat,
grantlar orqali).
Mazkur
takliflarni amalga oshirish natijasida fizika fani o‘qituvchilarining malakasi
oshib, o‘quv jarayonining sifat ko‘rsatkichlari sezilarli darajada
yaxshilanadi. Bu esa o‘z navbatida, O‘zbekiston ta’lim tizimini zamon talablari
darajasida modernizatsiya qilishga xizmat qiladi.
2.
Pardayeva S.B. STEM va STEAM yondashuvlarining o‘zaro farqi va ularning
ta’limdagi roli // Journal of New Century Innovations, 67(1), – 2024. – B. 248–251.
3. Ирматов, Ф. М. Эффективность современных
образовательных технологий в педагогическом процессе (на примере обучения
физике). научное знание современности, (8), – С. 34-37.
4.
Xusanov B., Fatxullayev F. Yangi pedagogik texnologiyalar – predmetni
o‘zlashtirish
omili // Fizika, matematika va informatika ilmiy uslubiy jurnal, №3, – Toshkent,
– 2020. 67-69-bet
5.
Xusanov B., Xusanova M.Sh., Urunova X.Y., Norboyeva L.Y., Xakimova G.H.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar yordamida talaba va o‘quvchilarni fikrlash,
xulosalash va xushyorliklarini oshirish usullari // Golden Brain, 2(14), – 202414-18.
6.
Ametov R.A., Ismaylov B.K.,
Bijanov A.K., Nurniyazov P.K. Fizikadan sabaq beriwde elektron tálim
resurslarınan paydalanıw arqalı pedagogikalıq maqsetlerdi tuwrı baǵdarlaw // Бердақ номидаги қорақалпоқ давлат университети. Физика фанининг техника соҳасидаги тутган
ўрни Республика илмий-амалий конференция материаллари. –Нукус, 2021. –Б.
341-343